Η εφαρμογή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας στην Ελλάδα

H Θεοδότα Νάντσου, συντονίστρια περιβαλλοντικής πολιτικής (WWF Ελλάς) μιλάει στον Ακαδημαϊκό Λόγο για την εφαρμογή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας στην Ελλάδα.

H Ελλάδα μπορεί εύκολα να έχει γρήγορη οικονομική ανάπτυξη: πουλώντας με συνοπτικές διαδικασίες ότι καλό έχει, δηλαδή γη, θάλασσα και περιβαλλοντική ασφάλεια. Σίγουρα και γρήγορα θα μπει αρκετό χρήμα στα δημόσια ταμεία. Ήδη άλλωστε φουντώνει η πίεση για απλοποίηση, σχεδόν κατάργηση, της «αντιαναπτυξιακής» περιβαλλοντικής νομοθεσίας, ώστε να γίνει η Ελλάδα ελκυστική για τους επενδυτές. Πρόσφατα μάλιστα, μεγάλη κυριακάτικη εφημερίδα έψεγε με πρωτοσέλιδο το όντως προβληματικό σύστημα αδειοδότησης νέων επιχειρήσεων, «φωτογράφιζε» ως υπερβολικές τις περιβαλλοντικές διαδικασίες και τις κοινωνικές αντιδράσεις και κατέληγε πως ένας επενδυτής δίκαια προτιμάει τη Μπογκοτά από την Ελλάδα, επειδή εκεί οι διαδικασίες έγκρισης είναι σχεδόν ανύπαρκτες.

Δεχόμαστε όμως το δίλημμα «ανάπτυξη όπως την ξέραμε εδώ και τώρα ή οικονομικός θάνατος»; Ή μήπως είναι ευκαιρία να διαλέξουμε μια άλλη πορεία που δεν θα μας ξανασύρει σε παγκόσμια ζητιανιά, όταν πια θα έχει εξαντληθεί η γη και το ύδωρ που θα έχουμε βγάλει στο σφυρί;

Η κα Θεοδότα Νάντσου έχει σπουδάσει φιλοσοφία με ειδίκευση στην περιβαλλοντική ηθική. Από το 1993 είναι μόνιμο στέλεχος του WWF Ελλάς ενώ από το 2003 έως σήμερα είναι υπεύθυνη για τον συντονισμό της ομάδας περιβαλλοντικής πολιτικής.

Αν δεν θέλουμε να ζήσουμε αναπτυξιακές καταστάσεις ανελέητης λεηλασίας φυσικού χώρου, φυσικών πόρων και ποιότητας ζωής, αν θέλουμε να μάθουμε από τις πληγές που αφήνει η ανεξέλεγκτη επενδυτική έφοδος στην Αφρική ή τη Νότια Αμερική, τότε πρέπει εδώ και τώρα να ορίσουμε ποιος σχεδιασμός και ποιες επενδύσεις θα προσφέρουν στη χώρα πραγματικό όφελος. Και πρέπει εδώ και τώρα να αντιμετωπίσουμε την περιβαλλοντική νομοθεσία και τις περιβαλλοντικές πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως μοναδική ευκαιρία για εκσυγχρονισμό και περιβαλλοντική εναρμόνιση της οικονομικής μας πολιτικής και όχι ως εμπόδιο στο παρωχημένο αναπτυξιακό μοντέλο που γνωρίζαμε μέχρι τώρα.

Η έντονη αλλά ελλειμματική κουβέντα που έγινε προεκλογικά για την «πράσινη ανάπτυξη» δεν θα είναι για πολύ ακόμα επίκαιρη. Αν ζωτικά περιβαλλοντικά κεκτημένα αρχίσουν να χάνονται, στο όνομα της εθνικής ανάγκης για ανάπτυξη με οποιοδήποτε (μη οικονομικό) κόστος, τότε θα είναι αργά να μιλήσουμε για ανταγωνιστική οικονομία χαμηλού περιβαλλοντικού αποτυπώματος. Θα είναι αργά να αποδείξουμε πως τα πραγματικά προβλήματα δεν εντοπίζονται στην δήθεν υπερβολική προστασία του περιβάλλοντος, ούτε στον καταγγελτικό και δήθεν τρομολάγνο λόγο των «οικολόγων». Τότε δεν θα έχει κανένα νόημα να ανακαλύπτουμε πως το ριζικό πρόβλημα ήταν η ακύρωση του περιβαλλοντικού δικαίου και η εγκληματική απουσία μηχανισμών ελέγχου και βασικού περιβαλλοντικού υποβάθρου, όπως οι δασικοί χάρτες και το κτηματολόγιο που θα προσφέρουν αδειοδοτική ασφάλεια και επιτρέπουν την απλοποίηση όλων των διαδικασιών περιβαλλοντικής έγκρισης. Και βέβαια θα είναι αργά για δάκρυα πάνω από όσα πολύτιμα θα έχουμε χάσει.

Όπως καταδεικνύουν όλες οι ετήσιες εκθέσεις του WWF Ελλάς για την εφαρμογή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας, κρίσιμος σύμμαχος σε κάθε προσπάθεια εκσυγχρονισμού και περιβαλλοντικής εναρμόνισης της αναπτυξιακής πολιτικής της χώρας είναι η νομοθεσία και οι αντίστοιχες πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το πρόβλημα όμως με την εφαρμογή των περισσότερων κοινοτικών οδηγιών για το περιβάλλον είναι πως η Ελλάδα ακολουθεί ασθμαίνοντας και με μεγάλες καθυστερήσεις το χρονοδιάγραμμα των υποχρεώσεων που απορρέουν από αυτές και δεν τις εκλαμβάνει ως εξαιρετικές ευκαιρίες για ουσιαστικό εκσυγχρονισμό των περιβαλλοντικών της πολιτικών και επιδόσεων.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν στην έκθεση που δημοσιοποίησε το WWF Ελλάς για το 2010, ως «πρωταθλητές» στην προβληματική εφαρμογή της σχετικής νομοθεσίας αναδεικνύονται οι τομείς της προστασίας των δασών και των υδάτινων πόρων και η διαχείριση των αποβλήτων. «Νεκρή γραμμή», δηλαδή καμία εξέλιξη στο επίπεδο της εφαρμογής της σχετικής νομοθεσίας, καταγράφεται στον ταπεινό και καταφρονεμένο τομέα της αντιμετώπισης του περιβαλλοντικού θορύβου, καθώς και στον τομέα της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Αξιοσημείωτη ώθηση, αλλά με επιφυλάξεις ως προς την απλούστευση των αδειοδοτικών διαδικασιών, έχει δοθεί στον τομέα της ανάπτυξης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, όπως επίσης και στην ενεργειακή εξοικονόμηση. Τέλος, αξιοσημείωτες είναι συγκεκριμένες πρωτοβουλίες που δείχνουν θετική αλλαγή πολιτικής πλεύσης στα ζητήματα προστασίας της βιοποικιλότητας και σημαντικών βιοτόπων.

Δεδομένου ότι περίπου το 85% της περιβαλλοντικής νομοθεσίας της Ελλάδας αποτελείται από πράξεις εφαρμογής κοινοτικών οδηγιών και κανονισμών, τα ελλείμματα στην εφαρμογή του κοινοτικού περιβαλλοντικού δικαίου σηματοδοτούν κορυφαία υστέρηση που υπονομεύει σοβαρά τις δυνατότητες διαμόρφωσης μιας ολοκληρωμένης και αποτελεσματικής πολιτικής για το περιβάλλον και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Έτσι, ακόμα και στο βασικό επίπεδο της μεταφοράς των κοινοτικών οδηγιών στο εθνικό δίκαιο, η έκθεση του WWF Ελλάς για το 2010 κατέγραψε 10 οδηγίες, των οποίων η προθεσμία ενσωμάτωσης έληξε προ πολλού. Όπως διαφαίνεται από σχετικές ανακοινώσεις και δημοσιοποιήσεις σχεδίων πράξεων ενσωμάτωσης, το νυν υπουργείο περιβάλλοντος δίνει αγώνα δρόμου, ώστε να αποφευχθεί το ενδεχόμενο προσφυγής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) ή ακόμα και για να κλείσουν ανοιχτές υποθέσεις μη ενσωμάτωσης οδηγιών. Ο πραγματικός όμως αγώνας μένει να δοθεί στο επίπεδο της ορθής εφαρμογής και βέλτιστης αξιοποίησης των ευκαιριών που δίνονται για περιβαλλοντικά και κοινωνικά βιώσιμη ανάπτυξη.

Πηγή: European Commission. Statistics on environmental infringements.
http://ec.europa.eu/environment/legal/law/statistics.htm (τελευταία πρόσβαση: 10.07.2010)

Όπως φαίνεται από το παραπάνω διάγραμμα, η Ελλάδα κατατάσσεται τρίτη ανάμεσα στα κράτη μέλη της ΕΕ που αγνοούν αντίστοιχες καταδικαστικές αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παραβιάζοντας το άρθρο 260 της Συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ (ΣΛΕΕ). Σύμφωνα με το άρθρο αυτό, εάν η Επιτροπή κρίνει πως η παραβίαση της σχετικής νομοθεσίας συνεχίζεται, τότε μπορεί εκ νέου να προσφύγει στο Δικαστήριο προτείνοντας χρηματική ποινή. Καλό είναι να θυμόμαστε πως μέχρι σήμερα το ΔΕΕ έχει επιβάλει χρηματικές κυρώσεις κατά κρατών μελών μόνο σε τρεις περιπτώσεις, η πρώτη εκ των οποίων ήταν η 387/97 κατά της Ελλάδας, για παραβίαση της νομοθεσίας για τα απόβλητα (υπόθεση Κουρουπητού Χανίων). Οι υποθέσεις που παραμένουν μέχρι και σήμερα ανοιχτές κατά παράβαση των αποφάσεων του ΔΕΕ είναι οι εξής:

• 2004/2311: οδηγία 79/409/ΕΟΚ «περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών»– Ανεπαρκές καθεστώς νομικής προστασίας (άρθρο 4 (1),(2) και 4(4)). Μη συμμόρφωση με προηγούμενη απόφαση του Δ.Ε.Κ. (βλέπε υπόθεση C-293/07)
• 1998/2345: Ελλιπής καθορισμός Ζωνών Ειδικής Προστασίας, δυνάμει του άρθρου 4 της οδηγίας 79/409/ΕΟΚ. Μη συμμόρφωση με προηγούμενη απόφαση του Δ.Ε.Κ. (βλέπε υπόθεση C-334/04)
• 2004/2030: οδηγία 91/271/ΕΟΚ – Ατελής εφαρμογή (άρθρα 3 & 4) –  Μη εξασφάλιση επαρκούς συστήματος επεξεργασίας αστικών λυμάτων σε  οικισμούς (κωμοπόλεις και πόλεις) άνω των 15.000 κατοίκων. Μη συμμόρφωση με προηγούμενη απόφαση του Δ.Ε.Κ. (βλέπε υπόθεση C-440/06)
• 2006/0052: οδηγία 2002/91/ΕΚ – Ενεργειακή πολιτική – Εξοικονόμηση ενέργειας. Παράλειψη εμπρόθεσμης μεταφοράς στην εσωτερική έννομη τάξη. Μη συμμόρφωση με απόφαση του Δ.Ε.Κ. (C-342/07)
• 2001/2273: Λειτουργία παράνομων και ανεξέλεγκτων χώρων ταφής (χωματερές) απορριμμάτων
• 1999/4336: οδηγία 91/271– Ακατάλληλο σύστημα συλλογής και επεξεργασίας αστικών λυμάτων στο Θριάσιο Πεδίο -Μη συμμόρφωση με απόφαση Δ.Ε.Κ. (C-119/02)
• 2006/2132: οδηγία 79/409/ΕΟΚ «περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών» - Μη συμμόρφωση με προηγούμενη απόφαση του Δ.Ε.Κ. (βλέπε υπόθεση C-259/08)

Το περιβάλλον στην Ελλάδα εξακολουθεί και σήμερα σε σημαντικό βαθμό να παραμένει παράπλευρη συνιστώσα άλλων εγχώριων πολιτικών, συχνά μάλιστα ανταγωνιστικών μεταξύ τους. Η ανετοιμότητα της κρατικής διοίκησης να προχωρήσει έγκαιρα στις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις για αποτελεσματική εφαρμογή και έλεγχο της περιβαλλοντικής πολιτικής και νομοθεσίας, εξηγούν ως ένα βαθμό τη μη ένταξη των περιβαλλοντικών ζητημάτων σε θέση προτεραιότητας στην ατζέντα της Δημόσιας Διοίκησης. Οι πιέσεις όμως για γρήγορη και εύκολη οικονομική ανάπτυξη, χωρίς ανησυχία για το πραγματικό κόστος, είναι ο σοβαρότερος ίσως κίνδυνος που προκύπτει για το περιβάλλον από την τρέχουσα οικονομική κρίση.

Θεοδότα Νάντσου
Συντονίστρια περιβαλλοντικής πολιτικής
WWF Ελλάς