Άμφισσα

Η Άμφισσα, η αρχαιότερη πόλη των Εσπερίων ή Οζολών Λοκρών, ήταν χτισμένη στη θέση που βρίσκεται σήμερα, στους πρόποδες του όρους Έλατος, κάτω απ’ τον όγκο του ιστορικού και θρυλικού Κάστρου των Σαλώνων. Η Άμφισσα κατοικείται από τους πανάρχαιους χρόνους.Στη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου (431-404 π.Χ. ) οι Αμφισσείς τάχθηκαν με το μέρος των Σπαρτιατών, εναντίον των Αθηναίων. Ο βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος, το 338 π.Χ., κατέστρεψε την αρχαία ακρόπολη και κατέσκαψε εκ θεμελίων την Άμφισσα.Κατά το “Χρονικό του Γαλαξιδίου” η πόλη ερημώθηκε, στα βυζαντινά χρόνια, από τις ορδές των Βουλγάρων του Σαμουήλ, στα τέλη του 10ου αιώνα. Αργότερα πιθανόν εποικίστηκε από Δαλματούς του Σάλωνα, που της έδωσαν το όνομα Σάλωνα, σ’ ανάμνηση της δικής τους πατρίδας. Τότε επέστρεψαν κι εγκαταστάθηκαν όσοι κάτοικοι είχαν γλιτώσει από την σφαγή των Βουλγάρων.Στον Μεσαίωνα, οι Φράγκοι ίδρυσαν τη Βαρονία ή Αυθεντία των Σαλώνων, που κράτησε σχεδόν 100 χρόνια, ενώ ύστερα ήρθαν οι Καταλανοί. Οι Τούρκοι κατέλαβαν την πόλη και την κράτησαν σκλαβωμένη για 460 χρόνια. Εδώ ο Διάκος, ο Πανουργίας, ο Γιαγτζής, ο Δυοβουνιώτης, με τον φλογερό δεσπότη Σαλώνων Ησαΐα ζώστηκαν τ΄άρματα και χτύπησαν.

Στις 27 του Μάρτη τα παλικάρια του Πανουργιά, του Μανίκα και του Τράκα κατέλαβαν την πόλη, και στις 10 του Απρίλη, ανήμερα του Πάσχα, αλώθηκε το Κάστρο των Σαλώνων, το πρώτο κάστρο που έπεφτε σε χέρια ελληνικά.

ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ
Ακρόπολη Αμφίσσης - Κάστρο Σαλώνων

Η Ακρόπολη Αμφίσσης φέρει λείψανα τριών διακεκριμένων ρυθμών οικοδομικής: ελληνικού, ρωμαϊκού και βυζαντινού. Κατά διαστήματα συναντώνται ογκόλιθοι πελασγικής εποχής. Οι βάσεις του αποτελούνται από ορθογώνιους λίθους, οριζόντια τοποθετημένους. Πάνω σε αυτούς έχτισαν οι Βυζαντινοί κι ύστερα οι Φράγκοι και οι Καταλανοί.

Η Λυκότρυπα

Ο μοναδικός τάφος που σώζεται ως σήμερα στην Άμφισσα είναι η Λυκότρυπα, στο Α. άκρο της πόλης, στις υπώρειες του βουνού Κόφινας.

Παλαιοχριστιανικό Βαπτιστήριο

Σημαντικό θεωρείται το παλαιοχριστιανικό Βαπτιστήριο, παραπλεύρως του ναού της Μητροπόλεως. Κυκλική αίθουσα πρώιμης βασιλικής με μωσαϊκό δάπεδο. Το οικοδόμημα αυτό κατασκευάστηκε κατά την περίοδο 3ου και 4ου αιώνα μ.Χ., αποτελείτο από δύο κυκλικές αίθουσες – που συγκοινωνούσαν μεταξύ τους – εκ των οποίων σώζεται η μία ενώ η άλλη καταστράφηκε για να θεμελιωθεί χριστιανικός ναός τη θέση του οποίου κατέχει σήμερα ο μητροπολιτικός ναός της Άμφισσας. Η αίθουσα φέρει άριστο υδραυλικό σύστημα αποχέτευσης ενώ το επιμελημένο μωσαϊκό δάπεδο με το αξιόλογο αρχιτεκτόνημα, αποτελούν αρμονικότατο σύνολο, μοναδικό για την περιοχή της Κεντρικής Ελλάδος.

Βυζαντινός ναός Μεταμορφώσεως Σωτήρος

Ο βυζαντινός ναός του Σωτήρος είναι χτισμένος σε βραχώδη και απότομη πλαγιά στα Β.Δ της Άμφισσας σε απόσταση 3 χλμ. από την πόλη. Αποτελεί σπουδαίο και άριστα διατηρημένο βυζαντινό μνημείο. Ο κυρίως Ναός είναι σταυροειδής μετά τρούλου, στηριζόμενος σε δυο κίονες και δυο τοίχους που χωρίζουν τον κυρίως Ναό από τον Πρόναο.

Ταμπάκικα και Τουλασίδι

Τα Ταμπάκικα των Σαλώνων, χτισμένα αμφιθεατρικά στη συνοικία Χάρμαινα στα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας, αποτελούν σήμερα έναν διατηρητέο οικισμό μοναδικό στην Ελλάδα. Στο κέντρο του οικισμού δεσπόζει το Τουλασίδι, παλαιότατο κοινόχρηστο χτίσμα, στηριζόμενο σε κίονες δωρικού ρυθμού, στο εσωτερικό του οποίου υπάρχει σκάφη από κορμό ελιάς για το ξέπλυμα των δερμάτων με τη συνεχή ροή νερού πηγής. Το υπέροχο αυτό κτίσμα, με ενέργειες του Δήμου Αμφισσέων, κηρύχθηκε διατηρητέο και ο εσωτερικός του χώρος, κατάλληλα διαμορφωμένος, στεγάζει εκθέσεις έργων τέχνης κ.α. καλλιτεχνικές εκδηλώσεις.

Μητροπολιτικός Ναός Ευαγγελίστριας

Στο κέντρο της πόλης, δεσπόζει ο Μητροπολιτικός Ναός Ευαγγελισμός της Θεοτόκου (Ευαγγελίστρια). Η αξία του Ναού έγκειται αφ’ ενός στη θαυμάσια αρχιτεκτονική, βυζαντινού ρυθμού κατασκευή του αφ’ ετέρου στον εσωτερικό του διάκοσμο, με κυρίαρχο στοιχείο το τοιχογραφικό έργο του καθηγητή ζωγράφου και αγιογράφου Σπύρου Παπαλουκά. Αποτελεί συνέχεια του αυστηρού ύφους της βυζαντινής παραδόσης και είναι το μοναδικό έργο θρησκευτικής τέχνης των τελευταίων χρόνων.

Βρύσες Τουρκοκρατίας

Σημαντικά μνημεία που σώζονται στην Άμφισσα από τον καιρό της ύστερης Τουρκοκρατίας είναι οι υπαίθριες βρύσες, που κατασκευάστηκαν σε διάφορες περιοχές και χρησίμευαν για την ύδρευση αλλά και την άρδευση της πόλης.

Νεοκλασικά κτίρια - Παλαιά Αρχοντικά

Η Άμφισσα κοσμείται από διώροφα –κυρίως– κτίρια, καλής αρχιτεκτονικής δόμησης, τα οποία κατασκευάστηκαν κατά τη μεταεπαναστατική περίοδο (2ο μισό του 19ου αιώνα). Πολλά φέρουν στον εσωτερικό τους χώρο γύψινες διακοσμήσεις και, περίτεχνα σχεδιασμένες από ζωγράφους, οροφές και τοιχογραφίες. Αναφέρονται τα σπουδαιότερα:

• Οικία αδελφών Νιχογιαννοπούλου: Αξιολογότατο κτίριο με γύψινες διακοσμήσεις των δωματίων και σχέδια ορόφων κυανού χρώματος, καθώς και τοιχογραφίες του ζωγράφου Ανδρέα Στεφόπουλου.

• Νεοκλασική Οικία Θεοδώρου Γάτου: Υπέροχες γύψινες διακοσμήσεις ορόφων των δωματίων και σχέδια κυανού χρώματος.

• Οικία Παναγή Παπαστάθη: Πρότυπη εσωτερική διαρρύθμιση. Εκεί έζησε τα παιδικά του χρόνια ο παιδαγωγός Αλέξανδρος Δελμούζος.

ΜΟΥΣΕΙΑ

Το λαογραφικό μουσείο θα στεγαστεί σε αναπαλαιωμένο κτίριο 1000m2 και θα περιλαμβάνει μία από τις πλουσιότερες συλλογές της Ελλάδας με αντικείμενα που χρονολογούνται από την εποχή της Τουρκοκρατίας. Το Αρχαιολογικό Μουσείο Αμφίσσης στεγάζεται στο παλαιό αρχοντικό του Αρείου Πάγου Σαλώνων. Το κτίριο ανακαινίσθηκε και διαμορφώθηκε κατάλληλα για να στεγάσει τα αρχαιολογικά ευρήματα της Άμφισσας και της περιοχής. Το σπουδαιότερο έκθεμα αποτελεί το άγαλμα της Αρτέμιδος.

ΗΘΗ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ

Στις 10 Απριλίου γιορτάζεται πανηγυρικά η επέτειος της άλωσης του κάστρου της Άμφισσας, με παρέλαση μαθητών, στρατού και σωμάτων ασφαλείας.Επίσης οργανώνονται διάφορες πολιτιστικές εκδηλώσεις όπως είναι το Καρναβάλι Άμφισσας, η Εμποροπανήγυρη που γίνεται κάθε χρόνο στην Άμφισσα από τις 29/6 ως 5/7 με την συμμετοχή πολλών εμπόρων, το Πάσχα όπου γιορτάζεται με γνήσιο ρουμελιώτικο χρώμα στην Άμφισσα και σε όλα τα χωριά, τα Φωκικά, γιορτή που οργανώθηκε για πρώτη φορά το 1954, ενώ σήμερα η γίνεται κάθε Σεπτέμβριο και τη γιορτή της ελιάς που γίνεται στην Άμφισσα το φθινόπωρο κάθε δύο χρόνια.